← All articles

Preparing for Your Puja

पूजाको महत्त्व तथा पूजा गर्ने विधि

पूजाको महत्त्व तथा पूजा गर्ने विधि

१. पूजाको परिचय तथा महत्त्व

सनातन वैदिक धर्मा पूजालाई भगवान्‌प्रति श्रद्धा, भक्ति, प्रेम र समर्पण प्रकट गर्ने पवित्र माध्यमका रूपमा लिइन्छ। पूजा भनेको केवल फूल, अक्षता, धूप, दीप र नैवेद्य चढाउनु मात्र होइन; आफ्नो मन, वचन र कर्मलाई शुद्ध बनाई ईश्वरप्रति समर्पित गर्नु पनि हो।

पूजाका माध्यमबाट मानिसले आफ्नो मनलाई एकाग्र बनाउने, सकारात्मक विचारको विकास गर्ने, आत्मिक शान्ति प्राप्त गर्ने र जीवनमा धर्म, सत्य, सदाचार तथा कर्तव्यपालनको भावना जागृत गर्ने प्रयास गर्दछ।

सनातन परम्परामा दैनिक पूजा, विशेष पर्वपूजा, व्रतपूजा, ग्रहशान्ति पूजा, गृहप्रवेश पूजा, विवाहसम्बन्धी पूजा तथा विभिन्न संस्कारहरू प्रचलित छन्। पूजाको अवधि र विधि पूजाको उद्देश्य, देवता, परम्परा तथा उपलब्ध समयअनुसार फरक हुन सक्छ।

२. सरल पूजा र विस्तृत पूजा

पूजा सामान्यतया दुई प्रकारले गर्न सकिन्छ।

क) सरल पूजा

दैनिक पूजामा स्नान गरी स्वच्छ वस्त्र धारण गर्ने, भगवान्‌को स्मरण गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने, फूल तथा अक्षता अर्पण गर्ने, मन्त्र वा स्तोत्र पाठ गर्ने र अन्त्यमा प्रार्थना गर्ने गरिन्छ। समय कम भएको अवस्थामा श्रद्धा र भक्तिपूर्वक यसरी पनि पूजा गर्न सकिन्छ।

ख) विस्तृत पूजा

विशेष पर्व, व्रत, संस्कार वा सङ्कल्पअनुसार गरिने पूजामा आचमन, प्राणायाम, सङ्कल्प, ध्यान, आवाहन, आसन, पाद्य, अर्घ्य, आचमन, स्नान, वस्त्र, यज्ञोपवीत, गन्ध, पुष्पार्चना, धूप, दीप, नैवेद्य, ताम्बूल, आरती, मन्त्रपुष्प तथा समर्पणलगायतका उपचारहरू समावेश हुन सक्छन्।

विस्तृत पूजामा प्रायः षोडशोपचार पूजा अर्थात् भगवान्‌लाई सोह्र प्रकारका उपचार अर्पण गर्ने विधि प्रचलित छ।

३. भगवान् विष्णुको ध्यान मन्त्र

पूजा प्रारम्भ गर्नुअघि इष्टदेव वा पूज्य देवताको ध्यान गर्नु महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। भगवान् विष्णुको ध्यान गर्दा प्रचलित श्लोक यस प्रकार छ।

शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशम्।

विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम्॥

लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यम्।

वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम्॥

भावार्थ: शान्त स्वरूप भएका, शेषनागमाथि शयन गर्ने, नाभिमा कमल भएका, देवताहरूका स्वामी, सम्पूर्ण विश्वका आधार, आकाशजस्तै व्यापक, मेघको जस्तो वर्ण भएका, शुभ अङ्गयुक्त, माता लक्ष्मीका प्रिय, कमलजस्ता नेत्र भएका र योगीहरूले ध्यानद्वारा प्राप्त गर्न सक्ने भगवान् विष्णुलाई म प्रणाम गर्दछु। उहाँले संसारको भय हटाउनुहुन्छ र सम्पूर्ण लोकका स्वामी हुनुहुन्छ।

४. मानस पूजा अर्थात् मनबाट गरिने पूजा

मानस पूजा भनेको बाहिरी सामग्री प्रयोग नगरी मनमै भगवान्‌को स्वरूपको ध्यान गरेर विभिन्न पूजा सामग्री अर्पण गर्नु हो। यसमा भक्तले आफ्नो कल्पना, भावना र श्रद्धाद्वारा भगवान्‌लाई आसन, स्नान, वस्त्र, पुष्प, धूप, दीप तथा नैवेद्य अर्पण गर्दछ।

एक धार्मिक कथाअनुसार, एक भक्त व्यापारीले भगवान् श्रीकृष्णको पूजा गर्न मनमनै दूधलाई चिनी मिसाएर तताएको कल्पना गरे। दूध तयार भएपछि उनले भगवान्‌लाई अर्पण गर्न खोजे। दूध तातो छ कि छैन भनी जाँच्न उनले कल्पनामै आफ्नो औँला दूधमा डुबाए। त्यही समयमा भगवान् श्रीकृष्णले उनको हात समातेर रोक्नुभएको प्रसङ्ग वर्णन गरिन्छ।

यस कथाको मुख्य सन्देश भक्तको एकाग्रता, श्रद्धा र भावनाको महत्त्व हो। मानस पूजामा बाहिरी सामग्रीभन्दा भक्तको निर्मल मन र समर्पणलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।

५. षोडशोपचार पूजा विधि

षोडशोपचार पूजामा भगवान्‌लाई सोह्र प्रकारका उपचार अर्पण गरिन्छ। विभिन्न सम्प्रदाय र पूजा पद्धतिअनुसार क्रम वा मन्त्रमा केही भिन्नता हुन सक्छ।

१. ध्यानम् — भगवान्‌को ध्यान

यस चरणमा इष्टदेवको स्वरूपलाई मनमा स्मरण गरी उहाँको गुण, महिमा र दिव्य स्वरूपको ध्यान गरिन्छ।

भाव: हे प्रभु! मेरो मनलाई एकाग्र बनाई तपाईंको दिव्य स्वरूपको ध्यान गर्न सकूँ।

२. आवाहनम् — भगवान्‌लाई आमन्त्रण

यस चरणमा मन्त्र तथा श्रद्धाका साथ भगवान्‌लाई पूजा स्थलमा विराजमान हुन प्रार्थना गरिन्छ।

ॐ आगच्छ देवदेवेश तेजोराशे जगत्पते।

क्रियमाणां मया पूजां गृहाण सुरसत्तम॥

भावार्थ: हे देवताहरूका स्वामी, तेजका भण्डार तथा जगत्का पालनकर्ता प्रभु! मैले श्रद्धापूर्वक गर्न लागेको यो पूजा स्वीकार गर्नुहोस्।

३. आसनम् — आसन अर्पण

भगवान्‌लाई विराजमान गराउन आसन अर्पण गरिन्छ।

ॐ आसनं समर्पयामि।

भावार्थ: हे प्रभु! कृपया यो आसन स्वीकार गरी विराजमान हुनुहोस्।

४. पाद्यम् — चरण प्रक्षालनका लागि जल

भगवान्‌का चरण प्रक्षालन गर्न श्रद्धापूर्वक जल अर्पण गरिन्छ।

ॐ पाद्यं समर्पयामि।

भावार्थ: हे प्रभु! तपाईंका चरणको पूजाका निम्ति यो जल अर्पण गर्दछु।

५. अर्घ्यम् — सम्मानस्वरूप जल अर्पण

भगवान्‌लाई आदर, सम्मान र सत्कार प्रकट गर्न अर्घ्य अर्पण गरिन्छ। परम्पराअनुसार यसमा जल तथा अन्य पूजा सामग्री समावेश हुन सक्छन्।

ॐ अर्घ्यं समर्पयामि।

भावार्थ: हे प्रभु! श्रद्धा र सम्मानपूर्वक यो अर्घ्य स्वीकार गर्नुहोस्।

६. आचमनीयम् — आचमनका लागि जल

भगवान्‌लाई आचमनका निम्ति जल अर्पण गरिन्छ।

ॐ आचमनीयं समर्पयामि।

भावार्थ: हे प्रभु! आचमनका निम्ति यो पवित्र जल अर्पण गर्दछु।

७. स्नानम् — स्नान गराउने विधि

भगवान्‌लाई शुद्ध जल वा पूजा पद्धतिअनुसार पञ्चामृत आदिले स्नान गराइन्छ। मूर्ति वा प्रतिमामा स्नान सम्भव नभएको अवस्थामा प्रतीकात्मक रूपमा जल अर्पण गर्न सकिन्छ।

ॐ स्नानं समर्पयामि।

भावार्थ: हे प्रभु! भक्तिपूर्वक यो स्नान अर्पण गर्दछु। कृपया स्वीकार गर्नुहोस्।

८. वस्त्रम् — वस्त्र अर्पण

भगवान्‌लाई नयाँ वा स्वच्छ वस्त्र अर्पण गरिन्छ। आवश्यकताअनुसार वस्त्रको प्रतीकस्वरूप अक्षता पनि अर्पण गर्न सकिन्छ।

ॐ वस्त्रं समर्पयामि।

भावार्थ: हे प्रभु! तपाईंको सेवामा यो वस्त्र अर्पण गर्दछु।

९. यज्ञोपवीतम् — यज्ञोपवीत अर्पण

पूजा पद्धतिअनुसार भगवान्‌लाई यज्ञोपवीत अर्पण गरिन्छ।

ॐ यज्ञोपवीतं समर्पयामि।

भावार्थ: हे प्रभु! श्रद्धापूर्वक यो यज्ञोपवीत अर्पण गर्दछु।

१०. गन्धः — चन्दन तथा सुगन्धित पदार्थ

भगवान्‌लाई चन्दन, अष्टगन्ध वा परम्पराअनुसार उपयुक्त सुगन्धित पदार्थ अर्पण गरिन्छ।

ॐ गन्धं समर्पयामि।

भावार्थ: हे प्रभु! पवित्रता र भक्तिको प्रतीकस्वरूप यो गन्ध अर्पण गर्दछु।

११. अर्चना — पुष्प तथा अक्षता अर्पण

भगवान्‌को नाम, मन्त्र वा स्तोत्र पाठ गर्दै पुष्प, अक्षता तथा अन्य उपयुक्त पूजा सामग्री अर्पण गरिन्छ।

अर्चनामा देवताको नामस्मरण र गुणगानलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।

ॐ पुष्पाणि समर्पयामि।

भावार्थ: हे प्रभु! श्रद्धा र भक्तिपूर्वक यी पुष्प अर्पण गर्दछु।

अर्चना गर्दा इष्टदेवका नामहरू वा अष्टोत्तरशतनाम, सहस्रनाम आदि परम्पराअनुसार पाठ गर्न सकिन्छ।

१२. धूपम् — धूप अर्पण

भगवान्‌को अगाडि धूप बालेर सुगन्ध तथा भक्तिको भाव अर्पण गरिन्छ।

ॐ धूपमाघ्रापयामि।

भावार्थ: हे प्रभु! यो सुगन्धित धूप स्वीकार गर्नुहोस्।

धूपले पूजा स्थललाई सुगन्धित बनाउनुका साथै पूजा वातावरणमा पवित्रता र एकाग्रताको भावना जगाउँछ।

१३. दीपम् — दीप अर्पण

घिउ वा तेलको दीप प्रज्वलन गरी भगवान्‌लाई दीप अर्पण गरिन्छ।

ॐ दीपं दर्शयामि।

भावार्थ: हे प्रभु! यो दीप स्वीकार गर्नुहोस् र मेरो जीवनमा ज्ञान, विवेक तथा सद्बुद्धिको प्रकाश फैलियोस्।

दीपलाई अज्ञानरूपी अन्धकार हटाएर ज्ञानको प्रकाश फैलाउने प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।

१४. नैवेद्यम् — भोजन अर्पण

भगवान्‌लाई फलफूल, मिठाई, पक्वान्न वा परम्पराअनुसार तयार गरिएको सात्त्विक भोजन अर्पण गरिन्छ।

ॐ नैवेद्यं निवेदयामि।

भावार्थ: हे प्रभु! श्रद्धापूर्वक तयार गरिएको यो नैवेद्य स्वीकार गर्नुहोस्।

नैवेद्य अर्पण गर्दा भोजनलाई पहिले भगवान्‌प्रति समर्पित गर्ने भावना राखिन्छ। त्यसपछि परम्पराअनुसार प्रसादका रूपमा ग्रहण तथा वितरण गरिन्छ।

१५. ताम्बूलम् — ताम्बूल अर्पण

पूजा पद्धतिअनुसार पान, सुपारी, लौङ्ग, इलायची वा अन्य उपयुक्त सामग्री ताम्बूलका रूपमा अर्पण गरिन्छ।

ॐ ताम्बूलं समर्पयामि।

भावार्थ: हे प्रभु! सत्कारस्वरूप यो ताम्बूल स्वीकार गर्नुहोस्।

१६. आरार्तिकम् — आरती

दीप वा आरतीको थाली घुमाउँदै भगवान्‌को स्तुति, भजन वा आरती गाइन्छ। आरती पूजाको प्रमुख समापन चरणमध्ये एक हो।

ॐ नीराजनं समर्पयामि।

भावार्थ: हे प्रभु! भक्तिपूर्वक यो आरती स्वीकार गर्नुहोस् र हामी सबैलाई सद्बुद्धि, शान्ति तथा धर्मको मार्गमा अघि बढ्ने प्रेरणा दिनुहोस्।

आरतीपछि परम्पराअनुसार पुष्पाञ्जली, मन्त्रपुष्प, प्रदक्षिणा, नमस्कार तथा क्षमायाचना गर्न सकिन्छ।

६. मन्त्रपुष्पम् तथा पुष्पाञ्जली

पूजाको अन्त्यमा भगवान्‌प्रति कृतज्ञता र समर्पण व्यक्त गर्दै पुष्प वा अक्षता अर्पण गरिन्छ। यसलाई पुष्पाञ्जली भनिन्छ।

ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्।

ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः॥

यो वैदिक मन्त्र यज्ञ, धर्म तथा देवत्वको महिमासँग सम्बन्धित छ। मन्त्रपुष्प वा पुष्पाञ्जलीका लागि कुन मन्त्र प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा पूजाको प्रकार र परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ।

भाव: हे प्रभु! मैले श्रद्धापूर्वक अर्पण गरेका पुष्प तथा पूजा सामग्री स्वीकार गर्नुहोस्। मेरो जीवनमा धर्म, सदाचार, शान्ति र भक्तिको विकास होस्।

७. पूजा समर्पण तथा क्षमायाचना

पूजा सम्पन्न भएपछि पूजा गर्दा भएका त्रुटि, मन्त्रको अशुद्ध उच्चारण वा विधिमा भएको कमीका लागि भगवान्‌सँग क्षमा मागिन्छ। पूजाको फल भगवान्‌लाई समर्पण गर्ने परम्परा पनि छ।

समर्पण मन्त्र

कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतिस्वभावात्।

करोमि यद्यत् सकलं परस्मै

नारायणायेति समर्पयामि॥

भावार्थ: शरीर, वाणी, मन, इन्द्रिय, बुद्धि, आत्मभाव वा स्वभावबाट मैले जे-जस्ता कर्म गर्दछु, ती सबै परमात्मा भगवान् नारायणलाई समर्पण गर्दछु।

क्षमायाचना

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन।

यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे॥

भावार्थ: हे जनार्दन प्रभु! मबाट गरिएको पूजामा मन्त्र, विधि वा भक्तिको कुनै कमी भएको भए पनि कृपा गरी यसलाई पूर्णता प्रदान गर्नुहोस्।

समर्पण वाक्य

॥ सर्वं श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

अर्थ: यो सम्पूर्ण कर्म भगवान् श्रीकृष्णमा समर्पित होस्।

८. पूजाको वास्तविक सार

पूजाको वास्तविक सार बाहिरी सामग्रीको सङ्ख्या वा विधिको लम्बाइमा मात्र सीमित हुँदैन। पूजाको मुख्य आधार श्रद्धा, भक्ति, शुद्ध भावना, सत्य आचरण र समर्पण हो।

फूल अर्पण गर्दा मनका दुर्गुण त्याग्ने भावना राख्नु, दीप बाल्दा ज्ञानको प्रकाश फैलाउने सङ्कल्प गर्नु, नैवेद्य चढाउँदा आफूले प्राप्त गरेको अन्नप्रति कृतज्ञ हुनु र आरती गर्दा आफ्नो जीवनलाई धर्मको मार्गमा अघि बढाउने प्रतिबद्धता गर्नु पूजाको आन्तरिक अर्थ हो।

सनातन वैदिक परम्परामा पूजा ईश्वरप्रतिको प्रेम व्यक्त गर्ने, आत्मचिन्तन गर्ने र आफ्नो जीवनलाई सदाचार तथा आध्यात्मिक उन्नतितर्फ उन्मुख गराउने माध्यम हो।

यसैले, श्रद्धा, शुद्धता, विनम्रता र भक्तिपूर्वक गरिएको पूजा नै जीवनलाई पवित्र र अर्थपूर्ण बनाउने आध्यात्मिक अभ्यास हो।

॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

Want personalised remedies for your space?

Book a consultation — your detailed remedies and pricing are shared after booking.

Book Now